Indian Railway New Rules 2026: रेल्वे प्रवासाचे नियम बदलले; विनातिकीट प्रवाशांपासून ते अनधिकृत फेरीवाल्यांवर होणार थेट मोठी दंडात्मक कारवाई

रेल्वे प्रवाशांनो सावधान! १ जुलैपासून लागू होऊ शकतात नवीन कडक नियम 

भारतीय रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या कोट्यवधी प्रवाशांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि मोठी बातमी आहे. येत्या १ जुलैपासून रेल्वेच्या प्रवास आणि सुरक्षेशी संबंधित नियमांमध्ये मोठे बदल होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. विनातिकीट प्रवास करणे, महिलांच्या राखीव डब्यात अनधिकृतपणे प्रवेश करणे, ट्रेनमध्ये मद्यधुंद अवस्थेत गोंधळ घालणे किंवा नियमांचे उल्लंघन करणे आता प्रवाशांना खूप महाग पडणार आहे. केंद्र सरकारने रेल्वे प्रवाशांच्या शिस्तीसाठी आणि सुरक्षेसाठी दंडाच्या रकमेत प्रचंड वाढ करण्याचा निर्णय घेतला असून, लवकरच नवीन नियमांची अंमलबजावणी केली जाणार आहे.

पार्श्वभूमी: सरकार दंड का वाढवत आहे?

केंद्र सरकारने सार्वजनिक विश्वस्त निधी (सुधारणा तरतुदी) अधिनियम, २०२६ (Public Trust Act, 2026) अंतर्गत रेल्वे कायदा, १९८९ मध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण सुधारणा प्रस्तावित केल्या आहेत. रेल्वे बोर्डाने या संदर्भात सर्व विभागीय रेल्वेंना (Zones) अधिकृतपणे कळवले आहे की, या सुधारित कायद्याला राष्ट्रपतींची मंजुरी मिळाली आहे. आता एका स्वतंत्र अधिसूचनेद्वारे (Notification) हे नियम जुलैपासून देशभरात लागू होण्याची दाट शक्यता आहे.

या सुधारणेचा मुख्य उद्देश किरकोळ गुन्ह्यांसाठी थेट फौजदारी किंवा न्यायालयीन कारवाई करण्याऐवजी आर्थिक दंडाची तरतूद करणे हा आहे, जेणेकरून न्यायालयांवरील ताण कमी होईल. मात्र, लोकांमध्ये कायद्याचे भय राहावे आणि नियमांचे काटेकोर पालन व्हावे म्हणून दंडाची रक्कम वाढवण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे, या नव्या नियमांनुसार दर तीन वर्षांनी दंडाच्या रकमेत १० टक्के वाढ करण्याची स्वयंचलित तरतूदही समाविष्ट करण्यात आली आहे.

खालील मुद्द्यांच्या आधारे आपण रेल्वेच्या या सुधारित आणि कडक नियमांची सविस्तर माहिती घेऊया:

१. विनातिकीट प्रवास केल्यास थेट दुप्पट दंड (कलम १३७ मध्ये सुधारणा)

रेल्वेच्या तिजोरीला सर्वाधिक फटका विनातिकीट प्रवास करणाऱ्यांमुळे बसतो. आतापर्यंत रेल्वेमध्ये विनातिकीट किंवा जुनी/वापरलेली तिकिटे वापरून प्रवास करताना पकडल्यास किमान २५० रुपये दंड आकारला जात होता. मात्र, सुधारित नियम लागू झाल्यानंतर हा किमान दंड २५० रुपयांवरून थेट ५०० रुपये केला जाणार आहे.

प्रवाशाला केवळ ५०० रुपये दंड भरून सुटका मिळणार नाही, तर त्याने प्रवास केलेल्या अंतराचे मूळ तिकीट भाडे आणि त्यावरील अतिरिक्त शुल्कही भरावे लागेल. जर एखाद्या प्रवाशाने हा विहित दंड आणि भाडे भरण्यास नकार दिला किंवा तो भरण्यात अपयशी ठरला, तर त्याला थेट सक्षम रेल्वे न्यायालयात हजर केले जाईल आणि तेथे त्याच्यावर कठोर कायदेशीर कारवाई केली जाईल.

२. दुसऱ्याच्या नावावर किंवा तिकिटावर प्रवास करणे आता ठरणार महाग

अनेकदा लोक गर्दीच्या हंगामात किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत दुसऱ्या व्यक्तीच्या नावावर असलेल्या आरक्षित (Reserved) तिकिटावर प्रवास करण्याचा प्रयत्न करतात. दलालांकडून बेकायदेशीरपणे खरेदी केलेल्या तिकिटांवर प्रवास करण्याचे प्रकारही सर्रास घडतात. या प्रकारांना आळा घालण्यासाठी रेल्वेने आता कडक पावले उचलली आहेत.

नवीन नियमांनुसार, जर एखादा प्रवासी दुसऱ्याच्या नावावर जारी केलेल्या तिकिटावर प्रवास करताना आढळला, तर त्याचे तिकीट तात्काळ जप्त केले जाईल. यासोबतच, त्या प्रवाशाला मूळ भाडे आणि किमान ५०० रुपये अतिरिक्त दंड भरावा लागेल. यामुळे आरक्षित तिकिटांचा काळाबाजार आणि अनधिकृत गैरवापर पूर्णपणे थांबेल, असा रेल्वे प्रशासनाचा ठाम विश्वास आहे.

३. अनधिकृत फेरीवाले आणि भिकारी यांच्यावर होणार कठोर कारवाई

ट्रेनमध्ये आणि रेल्वे स्थानकांवर प्रवाशांना अनधिकृत फेरीवाले (Hawkers) आणि भिकाऱ्यांमुळे मोठा त्रास सहन करावा लागतो. यामुळे केवळ प्रवाशांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण होत नाही, तर रेल्वेच्या स्वच्छतेवरही परिणाम होतो. या समस्येचे निर्मूलन करण्यासाठी नवीन कायद्यात कडक शिक्षेची तरतूद आहे.

रेल्वेच्या आवारात किंवा चालत्या गाड्यांमध्ये प्रशासनाची पूर्वपरवानगी न घेता वस्तू विकणाऱ्यांवर किंवा भीक मागणाऱ्यांवर आता २,००० रुपयांपर्यंतचा दंड ठोठावला जाऊ शकतो. एवढेच नाही तर, जर एखादी व्यक्ती वारंवार हा गुन्हा करताना पकडली गेली, तर त्याला १ वर्षांपर्यंतच्या तुरुंगवासाची शिक्षा देखील होऊ शकते. रेल्वे स्थानक आणि गाड्या पूर्णपणे 'भिकारीमुक्त' आणि 'सुरक्षित' करण्याचा रेल्वेचा मानस आहे.

४. असभ्य वर्तन आणि मद्यधुंद अवस्थेत गोंधळ घालणाऱ्यांची गय नाही

रेल्वे प्रवासादरम्यान सहप्रवाशांशी गैरवर्तन करणे, अपमानास्पद किंवा अश्लील भाषेचा वापर करणे, आणि रेल्वेच्या मालमत्तेचे किंवा सुविधांचे नुकसान करणे या गोष्टी आता खपवून घेतल्या जाणार नाहीत.

प्रवाशांना त्रास देणाऱ्या किंवा गोंधळ घालणाऱ्या व्यक्तींना आता १,००० रुपयांपर्यंत दंड होऊ शकतो. जर एखादा प्रवासी दारूच्या नशेत (मद्यधुंद अवस्थेत) आढळला किंवा त्याने इतर प्रवाशांच्या सुरक्षेला बाधा आणली, तर रेल्वे सुरक्षा बल (RPF) किंवा टीटीई (TTE) त्याला चालत्या ट्रेनमधून किंवा पुढील स्टेशनवर तात्काळ खाली उतरवू शकतात. याशिवाय, त्याच्याविरुद्ध स्थानिक पोलिसांत गुन्हा नोंदवून अतिरिक्त कायदेशीर कारवाई केली जाईल.

५. महिलांच्या राखीव डब्यात बसणाऱ्या पुरुषांना २५०० रुपये दंड

लोकल ट्रेन्स असो वा एक्सप्रेस, महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी स्वतंत्र राखीव डबे किंवा सीटची व्यवस्था केलेली असते. मात्र, अनेकदा पुरुष प्रवासी नियमांचे उल्लंघन करून महिलांच्या डब्यात किंवा आरक्षित जागेवर बसतात. यामुळे महिला प्रवाशांच्या सुरक्षिततेचा आणि सुटसुटीतपणाचा प्रश्न निर्माण होतो.

महिलांसाठी राखीव असलेल्या डब्यात, बर्थवर किंवा जागेवर अनधिकृतपणे बसणाऱ्या पुरुष प्रवाशांना आता २,५०० रुपयांपर्यंतचा मोठा दंड भरावा लागेल. यापूर्वी हा दंड अत्यंत कमी होता. नवीन नियमांनुसार, रेल्वे अधिकार्‍यांना आणि सुरक्षा कर्मचाऱ्यांना अशा पुरुष प्रवाशांना ट्रेनमधून तात्काळ बाहेर काढण्याचे आणि दंड वसूल करण्याचे पूर्ण कायदेशीर अधिकार देण्यात आले आहेत.

६. ट्रेनमध्ये प्रतिबंधित किंवा धोकादायक वस्तू बाळगल्यास किमान १०,००० रुपये दंड

ट्रेनमध्ये फटाके, गॅस सिलिंडर, ॲसिड, ज्वलनशील केमिकल्स किंवा इतर कोणतीही प्रतिबंधित/धोकादायक वस्तू वाहून नेणे हा कायद्याने गुन्हासमक्ष मानला जातो. यामुळे संपूर्ण ट्रेनला आग लागण्याचा किंवा मोठा अपघात होण्याचा धोका असतो.

जर कोणी प्रवासी अशा प्रतिबंधित किंवा धोकादायक वस्तूंसह प्रवास करताना पकडला गेला, तर त्याला किमान १०,००० रुपयांचा मोठा आर्थिक दंड ठोठावला जाईल. याशिवाय, रेल्वेच्या प्रवासी भागात (Passenger Area) विनाकारण अतिक्रमण किंवा अडथळा निर्माण करणाऱ्यांना ५०० रुपये दंड केला जाईल. अशा बेजबाबदार लोकांना आणि त्यांच्या धोकादायक सामानाला ट्रेनबाहेर काढण्यासाठी रेल्वे कर्मचाऱ्यांना आता विशेष आणि अधिकचे अधिकार बहाल करण्यात आले आहेत.

प्रवाशांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

रेल्वे प्रशासनाचा हा पाऊल प्रवाशांचा प्रवास अधिक सुरक्षित, सुकर आणि शिस्तबद्ध करण्यासाठी आहे. त्यामुळे रेल्वेने प्रवास करताना नेहमी वैध तिकीट सोबत ठेवा, आपल्याच तिकिटावर प्रवास करा आणि रेल्वेच्या नियमांचे काटेकोरपणे पालन करा. १ जुलैपासून जर तुम्ही निष्काळजीपणा केला, तर तुमचा खिसा रिकामा होऊ शकतो आणि तुम्हाला कायदेशीर कचाट्यातही पडावे लागू शकते.